- Bilim Tarihi
- Astronomi
- Keşifler
Bir Kuyudan Dünya'nın Çevresine
Güneş'in yere düşürdüğü küçücük bir gölge, koca bir gezegenin sırrını taşıyabilir mi?
Yaklaşık 2.300 yıl önce bir bilim insanı, bu sorunun cevabını ararken Dünya'nın çevresini hesaplamanın yolunu buldu.

Bugün bu sorunun cevabını bulmak birkaç saniyemizi alıyor. Uydular, küresel konumlandırma sistemleri ve modern jeodezik ölçümler sayesinde Dünya'nın çevresinin yaklaşık 40.000 kilometre olduğunu biliyoruz. Gezegenimizin şeklini, büyüklüğünü ve yüzeyindeki noktaların konumlarını yüksek doğrulukla belirleyebiliyoruz.
Elimizdeki bütün bu imkânlardan yoksun olduğumuzu hayal edelim. Uydularımız, bilgisayarlarımız, teleskoplarımız ve uzaydan çekilmiş Dünya fotoğraflarımız olmasın. Üzerinde yaşadığımız gezegenin tamamını göremediğimiz gibi, çevresini ölçmek için elimizde bir mezura ile Dünya'nın etrafında dolaşmak da pek gerçekçi görünmüyor.
Yaklaşık 2.300 yıl geriye, MÖ 3. yüzyıla gittiğimizde karşılaştığımız dünya böyle bir yer. Elimizde sadece gölgeler, temel geometri bilgisi ve iki şehir arasındaki mesafe var. Bunlar bir gezegenin çevresini hesaplamaya yeterli olabilir mi?

Bu sorunun cevabını bulmak için Akdeniz'in güney kıyısına, Mısır'ın İskenderiye şehrine uzanacağız. MÖ 3. yüzyılda İskenderiye, Ptolemaios Hanedanı'nın yönettiği Mısır'ın başkenti. Akdeniz'e açılan limanına farklı coğrafyalardan gemiler geliyor. Ticaret mallarıyla birlikte insanlar, düşünceler ve bilgiler de bu şehirde buluşuyor. Ancak İskenderiye'yi tarih boyunca önemli kılan yalnızca limanı değil. Şehirde, dönemin en dikkat çekici bilimsel kurumlarından biri bulunuyor: İskenderiye Kütüphanesi.
Eratosthenes de bu dünyanın önemli bir parçası. Bugünkü Libya topraklarında bulunan Kirene'de doğmuş, eğitim hayatının bir bölümünü Atina'da geçirmiş. Matematikten astronomiye, şiirden coğrafyaya kadar farklı alanlarla ilgilenmiş. Daha sonra Mısır hükümdarı III. Ptolemaios'un davetiyle İskenderiye'ye gelmiş ve zamanla bu devasa kütüphanenin yöneticiliğini üstlenmiş.
Ptolemaios hükümdarları dünyanın farklı köşelerinde kaleme alınmış eserleri İskenderiye'de toplamayı amaç edinmişti. İskenderiye'ye ulaşan papirüs ruloları kopyalanıyor, sınıflandırılıyor, farklı nüshalar karşılaştırılıyordu. Matematikten astronomiye, coğrafyadan felsefeye uzanan bu bilgi birikimi, şehri dönemin en önemli bilim merkezlerinden birine dönüştürüyordu.



Rivayet odur ki, Eratosthenes bu devasa kütüphanede İskenderiye'nin güneyinde bulunan Syene'de (şu anki ismiyle Aswan) yaz gündönümünde güneş tam tepedeyken güneş ışığının derin bir kuyunun dibine kadar ulaşabildiği ile ilgili bir bilgiye rastlıyor. Belirli bir tarihte bir kuyunun dibinin aydınlanması ne kadar da basit ve kolaylıkla gözden kaçırabileceğimiz bir bilgi gibi duruyor değil mi? Eratosthenes için öyle değildi. Eratosthenes, Syene'in yüzlerce kilometre kuzeyinde bulunan İskenderiye'de yaz gündönümü olmasını bekledi. Yere dik bir çubuk dikti ve güneşin tam tepeye geldiği zamana kadar bekledi. Güneş yükseldikçe gölge, git gide kısaldı fakat tamamen kaybolmadı. Aynı Güneş, aynı gün, iki farklı şehir. Birinde neredeyse hiç gölge yok, diğerinde kısa bir gölge var.
İşte Eratosthenes, bu küçücük gölgeden yararlanarak Dünya'nın çevresini hesaplamanın yolunu buldu. Bunu nasıl başardığını anlamak için yaklaşık bir asır geriye, Dünya'nın küresel olduğuna ilişkin düşüncenin gözlemlerle desteklendiği MÖ 4. yüzyıla uzanalım. O dönemde ve daha öncesinde Dünya'nın küresel olduğunu savunan düşünürler vardı. Ancak Aristoteles, bu düşünceyi doğadan aldığı somut gözlemlerle desteklemesi bakımından özellikle öne çıkıyordu.
Aristoteles'in Dünya'nın küreselliğini desteklemek için başvurduğu gözlemlerden ilki Ay tutulmalarıyla ilgiliydi. Ay tutulması sırasında Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer ve Güneş ışığının bir bölümünün Ay'a ulaşmasını engeller. Böylece Dünya'nın gölgesi Ay'ın üzerine düşer. Aristoteles'in dikkatini çeken, farklı tutulmalarda bu gölgenin sınırının daima bir çemberin yayı gibi eğri görünmesiydi. Bu gözlem, Dünya'nın küresel olduğu düşüncesini güçlü biçimde destekliyordu.
Bunun neden önemli olduğunu basit bir örnekle anlayabiliriz. Bir tabağı ışık kaynağının karşısına koyduğumuzu düşünelim. Tabağın yüzeyi ışınlara dik olduğunda gölgesi dairesel olur. Ancak tabağı ışığa göre eğmeye başladığımızda gölgenin şekli de değişir; önce elipse, ardından neredeyse ince bir çizgiye dönüşebilir. Aynı deneyi bir topla yaptığımızdaysa farklı bir sonuç elde ederiz. Topu hangi yöne çevirirsek çevirelim, oluşturduğu gölge dairesel kalır.
Aristoteles'in ikinci gözlemi ise yıldızlarla ilgiliydi. Mısır'dan kuzeye doğru yolculuk eden birinin, gece gökyüzünde alışık olduğu bazı yıldızları artık göremediğini düşünün. Yolcu ilerledikçe yıldızlar da sanki gökyüzündeki yerlerini değiştiriyordu. Elbette yıldızlar yolcuyu takip etmiyordu; değişen, onun Dünya üzerindeki konumuydu. Küresel bir yüzey üzerinde kuzeye veya güneye ilerledikçe ufkumuz gökyüzünün farklı bölümlerini görmemize izin verir. Aristoteles, Mısır ve Kıbrıs çevresinde görülebilen bazı yıldızların daha kuzeyde görünmemesini böyle açıklıyordu. Üstelik görece kısa bir yolculukta bile bu değişimin fark edilebilmesi ona Dünya'nın büyüklüğü hakkında bir ipucu veriyordu: Dünya, sanıldığı kadar büyük bir küre olmayabilirdi.
Eratosthenes'in Dünya'nın küreselliğine ilişkin bilgiyi kimden öğrendiğini bilmiyoruz. Belki Aristoteles'in çalışmalarından, belki de başka düşünürlerin bıraktığı izlerden... Fakat onun fark yarattığı nokta, zaten bilinen bir düşünceyle iki şehirdeki sıradan gölge gözlemleri arasında, kimsenin kolay kolay aklına gelmeyecek bir bağ kurabilmesiydi. İşte bu bağ, Dünya'nın çevresini hesaplamanın anahtarı olacaktı.
Peki, Eratosthenes bu iki gözlem arasında nasıl bir ilişki kurmuştu? Kendi çalışmaları günümüze ulaşmadığı için düşüncelerini doğrudan öğrenemiyoruz. Fakat sonraki antik yazarların aktardıkları, onun bu küçük gölgelerden Dünya'nın büyüklüğüne nasıl ulaştığını anlamamız için yeterli ipuçları sunuyor.
Syene ve İskenderiye'de yere dikilmiş iki çubuk olduğunu düşünelim. İkisi de bulundukları yerde yere dik duruyor. Ancak Dünya küresel olduğu için bu çubuklar aslında aynı yöne bakmıyor. Doğrultularını Dünya'nın merkezine doğru uzatabilseydik, iki çizginin orada birleştiğini ve aralarında bir açı oluştuğunu görürdük.
Peki, Dünya'nın derinliklerinde saklı olan bu açıyı, yüzeyden ayrılmadan nasıl ölçebiliriz? Eratosthenes'in çözümü, gökyüzünde her gün gördüğümüz Güneş'teydi.
Güneş, Dünya'dan o kadar uzaktaydı ki Syene'ye ve İskenderiye'ye ulaşan ışınları neredeyse birbirine paralel kabul etmek mümkündü. Aslında bu, bugün mühendislikte de sıkça başvurduğumuz bir düşünme biçimi. Küçük farklılıkların sonucu önemli ölçüde etkilemediği durumlarda onları ihmal ederek karmaşık bir problemi çok daha anlaşılır hâle getirebiliyoruz.
Şimdi bu varsayımla iki şehre yeniden bakalım. Syene'de Güneş tam tepedeyken ışınlar dik çubukla aynı doğrultuda ilerliyor ve çubuk gölge oluşturmuyor. İskenderiye'de ise aynı yönden gelen ışınlar, Dünya'nın eğriliği nedeniyle farklı doğrultuda duran çubuğa küçük bir açıyla ulaşıyor. İşte bu yüzden İskenderiye'de kısa bir gölge beliriyor.
İki şehirde aynı Güneş, aynı gün ve neredeyse aynı doğrultudan gelen ışık... Ama iki farklı gölge. Eratosthenes'in hesabını mümkün kılan geometrik ipucu tam da bu farkta saklıydı.
Artık Eratosthenes'in ihtiyacı olan tek şey, İskenderiye'deki çubuğun ve gölgesinin uzunluğuydu. Bu iki ölçü, Güneş ışınlarıyla çubuk arasındaki açıyı bulmasını sağlıyordu. Antik kaynaklara göre bu açı, tam çemberin ellide biri, yani yaklaşık 7,2 dereceydi.
İşin en önemli noktası ise şuydu: İki şehrin yaklaşık aynı meridyen üzerinde bulunduğunu kabul ettiğimizde, İskenderiye'de ölçülen bu küçük açı aynı zamanda iki şehrin Dünya'nın merkezinde oluşturduğu açıya karşılık geliyordu. Böylece yeryüzündeki bir gölge, gezegenin merkezindeki doğrudan ölçülemeyen bir açıyı ortaya çıkarmış oluyordu.
Bunun ne kadar önemli olduğunu bir an düşünelim. Dünya'nın tamamını göremiyoruz, çevresini doğrudan ölçemiyoruz. Ama iki şehirdeki gölgeleri karşılaştırarak, aralarındaki kuzey-güney yayının bütün dünyanın kaçta kaçı olduğunu hesaplayabiliyoruz.
Antik anlatımda İskenderiye ile Syene arasındaki mesafe yaklaşık 5.000 stadion olarak kabul ediliyor. Stadion, o dönemde kullanılan bir uzunluk birimi. Eratosthenes'in bu mesafeyi tam olarak nasıl öğrendiğini bilmiyoruz. Ancak o dönemde Mısır'da köklü bir arazi ölçümü geleneği vardı. Nil Nehri'nin taşkınlarından sonra tarım arazilerinin sınırlarının yeniden belirlenmesi, ölçüm bilgisini önemli hâle getirmişti. Nehir boyunca uzanan yerleşimlerin konumları ve aralarındaki uzaklıklar hakkında da zaman içinde çeşitli bilgiler birikmişti. Kütüphanenin başındaki, coğrafyayla ilgilenen bir bilim insanı için bu tür bilgilerin erişilebilir olması şaşırtıcı değil. Böylece hikâyenin başında birbirinden tamamen bağımsız görünen bilgiler, aynı problemin parçaları hâline geliyor. Syene'deki kuyunun dibine ulaşan Güneş ışığı, İskenderiye'de yere düşen kısa bir gölge, Dünya'nın küresel olduğu bilgisi, paralel Güneş ışınları ve iki şehir arasındaki mesafe... Artık bütün bunların aynı sorunun cevabını bulmamıza yardım ettiğini görebiliyoruz. Üstelik Eratosthenes'in hesabını tamamlamak için yeni bir gözleme ihtiyacımız da kalmadı. Kendimizi Eratosthenes'in yerine koyalım ve yukarıdaki bilgilerle dünyanın çevresini hesaplamaya çalışalım. Dünyanın çevresi yaklaşık olarak kaç stadion?
Siz Eratosthenes olsaydınız?
İpucuyla kendi hesabını yap


